نرمافزارهای رایانهای بهعنوان یکی از ارزشمندترین داراییهای نامشهود در سازمانها و کسبوکارهای مدرن شناخته میشوند. اما برای اینکه یک نرمافزار بهصورت رسمی بهعنوان دارایی نامشهود کسبوکار شناسایی و ارزشگذاری شود، باید معیارهای خاص و دقیقی را مطابق با استانداردهای بینالمللی ارزشگذاری داراییهای نامشهود (IVS 210) برآورده کند. در این مقاله، معیارهای کلیدی فنی، حقوقی و اقتصادی برای شناسایی و ارزشگذاری رسمی نرمافزارهای رایانهای بهعنوان دارایی نامشهود مورد بررسی قرار میگیرند.
قابلیت تفکیکپذیری یا داشتن منشأ قراردادی
بر اساس استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210)، بند (20-7)، نخستین معیار مهم برای شناسایی رسمی نرمافزار بهعنوان یک دارایی نامشهود، قابلیت تفکیک مستقل یا منشأ قراردادی معتبر آن است. به این معنا که نرمافزار باید یکی از این شرایط را داشته باشد:
- قابلیت فروش، انتقال یا اعطای مجوز (لایسنسدهی) به صورت مستقل داشته باشد.
- منشأ آن در یک قرارداد معتبر (مانند توافقنامههای توسعه نرمافزار، قراردادهای خرید لایسنس یا ثبت رسمی حقوق مالکیت فکری و کپیرایت) مشخص شده باشد.
در صورت فقدان این شرطها، نرمافزار بهعنوان دارایی نامشهود رسمی قابل شناسایی نخواهد بود.
توانایی ایجاد منافع اقتصادی آتی برای کسبوکار
مطابق استاندارد بینالمللی ارزشگذاری (IVS 210)، بند (60-6)، دومین معیار مهم برای شناسایی رسمی نرمافزار این است که توانایی اثباتشدهای برای ایجاد منافع اقتصادی واقعی و قابلاندازهگیری داشته باشد. این منافع اقتصادی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ایجاد درآمد مستقیم ناشی از فروش نرمافزار یا صدور مجوز (لایسنسدهی)
- صرفهجویی در هزینههای عملیاتی کسبوکار با استفاده از نرمافزار
- بهبود و ارتقای فرآیندهای کسبوکار (مانند افزایش کارایی، کاهش زمان انجام عملیات و بهبود کیفیت خدمات)
- ایجاد مزیت رقابتی و افزایش سهم بازار شرکت در مقایسه با رقبا
صرفاً در اختیار داشتن کد نرمافزار یا داشتن یک محصول بدون اثبات منافع اقتصادی عملیاتی کافی نیست و این معیار باید بهطور مستند و دقیق در گزارش ارزشگذاری اثبات شود.
کنترل و دسترسی انحصاری دارنده نرمافزار
طبق استاندارد ارزشگذاری (IVS 210)، بندهای (20-1 و 20-7)، سومین معیار اساسی برای شناسایی نرمافزار بهعنوان دارایی نامشهود، داشتن کنترل کامل، انحصاری و مؤثر شرکت بر استفاده و بهرهبرداری از نرمافزار است. این کنترل شامل:
- امکان محدودسازی دسترسی اشخاص ثالث به نرمافزار از نظر فنی (محدودیتهای سیستمی و دسترسیهای مجاز)
- امکان محدودسازی دسترسی اشخاص ثالث از نظر حقوقی (مانند توافقهای قانونی، قراردادهای عدم افشا و مجوزهای انحصاری بهرهبرداری)
- وجود حقوق قانونی ثبتشده (کپیرایت، مجوز رسمی و حق انحصاری استفاده)
اگر این کنترل و دسترسی انحصاری بهطور مستند و قابل دفاع وجود نداشته باشد، شناسایی رسمی نرمافزار به عنوان دارایی نامشهود ممکن نیست.
وجود ساختار فنی مستند و قابلیت بهرهبرداری
بر اساس استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210)، بند (60-6)، چهارمین معیار اساسی شناسایی نرمافزار، وجود مستندات فنی دقیق و ساختار مشخص و قابل بهرهبرداری است. این مستندات شامل موارد زیر است:
- مستندات کامل و دقیق طراحی و معماری فنی نرمافزار
- راهنماهای استفاده، نصب، نگهداری و توسعه نرمافزار
- مستندات مربوط به زبان برنامهنویسی، ابزارهای توسعه و زیرساخت مورد نیاز
- قابلیت نگهداری، بهروزرسانی و توسعه مستمر نرمافزار
فقدان مستندات فنی و ساختار دقیق نرمافزار مانع شناسایی رسمی آن به عنوان یک دارایی نامشهود معتبر خواهد شد.
کاربرد بالفعل یا بالقوه در عملیات اصلی کسبوکار
مطابق با استاندار (IVS 210)، بند (60-6)، معیار کلیدی دیگر برای شناسایی رسمی نرمافزار به عنوان دارایی نامشهود، کاربرد بالفعل یا بالقوه آن در فرایندهای اصلی کسبوکار است. این کاربردها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- استفاده در فرایند فروش، بازاریابی و توسعه بازار
- استفاده در فرایند تولید، کنترل کیفیت یا مدیریت عملیات کسبوکار
- کاربرد در مدیریت ارتباط با مشتریان و بهبود تجربه مشتری
- استفاده در فرآیندهای تحلیل دادهها، مدیریت منابع و تصمیمگیریهای استراتژیک
اگر نرمافزار بلااستفاده، منسوخ یا بدون کاربرد عملیاتی مشخص باشد، به عنوان یک دارایی نامشهود رسمی قابل شناسایی نیست.
نرمافزارهای رایانهای تنها زمانی بهعنوان دارایی نامشهود قابل شناسایی و ارزشگذاری رسمی هستند که معیارهای اساسی شامل قابلیت تفکیکپذیری یا منشأ قراردادی، قابلیت ایجاد منافع اقتصادی، کنترل و دسترسی انحصاری، وجود ساختار فنی مستند و کاربرد عملیاتی را برآورده کنند. در صورت عدم تحقق هر یک از این معیارها، شناسایی و ارزشگذاری رسمی نرمافزار به عنوان دارایی نامشهود امکانپذیر نیست و ارزشگذار باید محدودیتها و دلایل را به وضوح در گزارش ارزشگذاری خود اعلام کند.
رعایت دقیق استانداردهای بینالمللی (IVS 210) موجب افزایش اعتبار گزارش ارزشگذاری و پذیرش آن توسط مراجع حقوقی، مالی و ذینفعان مختلف خواهد شد.
برای دریافت خدمات تخصصی در حوزه ارزشگذاری داراییهای نامشهود، از صفحه اختصاصی این خدمت در رتیبا بازدید نمایید.
همچنین میتوانید مقاله راهنمای جامع ارزشگذاری داراییهای نامشهود را مطالعه نموده و با مبانی و استانداردهای ارزشگذرای این نوع داراییها آشنا شوید.
برای مشاهده سایر خدمات رتیبا در زمینه ارزیابی، ارزشگذاری و مشاوره سرمایهگذاری نیز، به صفحه اصلی وبسایت رتیبا مراجعه نمایید.