حق بهرهبرداری از منابع طبیعی (Extraction Rights)، بهعنوان یکی از انواع داراییهای نامشهود قراردادی با ارزش اقتصادی بالا، بهویژه در حوزههای معادن، چاههای نفت، گاز، منابع آب و جنگلها مطرح است. با توجه به اینکه این داراییها عموماً از ویژگیهای اقتصادی و حقوقی خاصی برخوردارند، ارزشگذاری آنها نیازمند رویکردهای تخصصی مبتنی بر استانداردهای رسمی است. انتخاب رویکرد مناسب ارزشگذاری، ضمن تأمین الزامات گزارشگری مالی، به تعیین منصفانهتر ارزش این نوع داراییها منجر میشود.
رویکرد درآمدی با استفاده از جریانهای نقدی تخمینی
مطابق استاندارد 210 (دارایی نامشهود)، بندهای 3-60 و 6-60: رویکرد درآمدی رایجترین و معتبرترین روش برای ارزشگذاری حق بهرهبرداری از منابع طبیعی محسوب میشود. این روش مستلزم پیشبینی درآمد ناشی از استخراج منبع طبیعی در طول عمر اقتصادی آن است. درآمدهای آینده باید بر اساس میزان منابع قابل استحصال، قیمت فروش محصول، هزینههای استخراج و فرآوری، هزینههای عملیاتی، نرخ بهرهبرداری و همچنین مالیاتها و عوارض قانونی بهصورت دقیق برآورد شوند. سپس این جریانهای نقدی با استفاده از نرخ تنزیل مناسب به ارزش فعلی محاسبه میشوند تا ارزش منصفانه حق بهرهبرداری بهدست آید.
برای مثال، حق بهرهبرداری از یک معدن مس، بر اساس تخمین میزان ذخایر، قیمت جهانی مس، هزینههای تولید، نیروی انسانی، تجهیزات و مالیاتهای دولتی ارزشگذاری میشود. بهاینترتیب، درآمد خالص آینده استخراجشده به ارزش فعلی تبدیل شده و ارزش منصفانه حقوق مذکور تعیین میشود.
رویکرد سود مازاد (Excess Earnings Method)
مطابق استاندارد 210، بندهای 6-60 و 11-60: زمانی که بهرهبرداری از منابع طبیعی مستلزم داراییهای مکملی همچون ماشینآلات، تجهیزات سنگین و زیرساختهای جانبی است، ارزشگذاری حقوق بهرهبرداری به روش سود مازاد توصیه میشود. در این روش ابتدا بازده منصفانه داراییهای مشهود و سایر داراییهای نامشهود کمکی برآورد میگردد و سپس از سود خالص کل پروژه کسر میشود تا سهم واقعی حق بهرهبرداری از منبع طبیعی بهصورت سود مازاد به دست آید.
بهعنوان نمونه، در ارزشگذاری بهرهبرداری از یک چاه نفت که از امکانات ویژهای مانند سکوهای حفاری و خطوط انتقال نفت استفاده میکند، این رویکرد بهدلیل سهولت در تفکیک سود ناشی از حق بهرهبرداری و داراییهای مکمل، بسیار مناسب و کاربردی است.
رویکرد بازار در صورت وجود معاملات یا مزایدههای قابل مقایسه
مطابق استاندارد 210، بند 5-50: استفاده از رویکرد بازار منوط به وجود دادههای قابلاتکا در زمینه فروش یا واگذاری امتیازهای مشابه است. در این روش، ارزشگذار با تحلیل دادهها و اطلاعات مربوط به معاملات صورتگرفته برای منابع طبیعی مشابه یا مشابه از لحاظ نوع منبع و منطقه جغرافیایی، ارزش منصفانه دارایی را برآورد میکند. بهعنوان مثال، در بازار نفت و گاز، دادههای مزایدهها و فروش حق بهرهبرداری در بلوکهای مشابه، معیار مناسبی برای ارزشگذاری محسوب میشود.
رویکرد بها برای تعیین هزینه جایگزینی یا تمدید مجوز
مطابق استاندارد 210، بند 1-70: در مواردی که فعالیت بهرهبرداری هنوز آغاز نشده یا اطلاعات عملیاتی و مالی لازم در دسترس نیست، میتوان از رویکرد بها استفاده کرد. در این روش، ارزشگذاری بر مبنای هزینهای صورت میگیرد که باید برای دریافت یا تمدید مجوز مشابه یا ایجاد زیرساختهای موردنیاز پرداخت شود. برای مثال، در ارزشگذاری حق بهرهبرداری از یک معدن جدید که هنوز فعالیت استخراج آغاز نشده است، محاسبه هزینههای دریافت مجوز جدید از سازمانهای مرتبط مبنای ارزشگذاری خواهد بود.
روش رهایی از حق امتیاز در برخی قراردادهای اجارهای یا مشارکتی
مطابق استاندارد 210، بند 18-60: این روش زمانی کاربرد دارد که مالکیت بهطور کامل منتقل نشده و بهرهبردار ملزم به پرداخت حق امتیاز به مالک اصلی یا دولت باشد. در این حالت، ارزشگذاری دارایی با استفاده از محاسبه ارزش صرفهجویی ناشی از عدم پرداخت حق امتیاز انجام میشود. بهعنوان نمونه، ارزشگذاری قراردادهای مشارکت در استخراج نفت و گاز بهدلیل ضرورت پرداخت حق امتیاز دولتی، به روش رهایی از حق امتیاز صورت میپذیرد.
در مجموع، برای ارزشگذاری حقوق بهرهبرداری از منابع طبیعی، استفاده از رویکرد درآمدی و سود مازاد، بهویژه در مواقعی که دادههای عملیاتی و مالی کافی در دسترس باشند، توصیه میشود. در شرایط فقدان دادههای قابلاتکا یا معاملات قابل مقایسه، رویکرد بها و بازار و یا استفاده ترکیبی از چند رویکرد، به تناسب شرایط اقتصادی، حقوقی و عملیاتی، مناسب و لازم خواهد بود.
برای دریافت خدمات تخصصی در حوزه ارزشگذاری داراییهای نامشهود، از صفحه اختصاصی این خدمت در رتیبا بازدید نمایید.
همچنین میتوانید مقاله راهنمای جامع ارزشگذاری داراییهای نامشهود را مطالعه نموده و با مبانی و استانداردهای ارزشگذرای این نوع داراییها آشنا شوید.
برای مشاهده سایر خدمات رتیبا در زمینه ارزیابی، ارزشگذاری و مشاوره سرمایهگذاری نیز، به صفحه اصلی وبسایت رتیبا مراجعه نمایید.