نرمافزارهای رایانهای یکی از مهمترین و باارزشترین داراییهای نامشهود در بسیاری از سازمانها و کسبوکارها به شمار میروند. اما پیش از آنکه بتوان ارزش نرمافزار را بهصورت دقیق و معتبر ارزیابی کرد، لازم است ابتدا آن را در چارچوب استانداردهای معتبر بینالمللی داراییهای نامشهود به طور دقیق تعریف و طبقهبندی نمود. این تعریف به ارزشگذار کمک میکند تا نوع، مالکیت، قابلیت تفکیکپذیری و مزایای اقتصادی نرمافزار را بهطور دقیق تحلیل کند و به نتایج ارزشگذاری معتبر و قابل دفاع دست یابد.
در این مقاله، تعریف و الزامات استاندارد نرمافزارهای رایانهای بهعنوان دارایی نامشهود بر اساس استاندارد بینالمللی ارزشگذاری (IVS 210) بهطور مبسوط مورد بررسی قرار میگیرد.
تعریف ماهوی نرمافزار به عنوان یک دارایی نامشهود
طبق استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210)، بند (20-1)، نرمافزار رایانهای یک دارایی غیرپولی، فاقد ماهیت فیزیکی (غیرعینی)، قابل تفکیک و قابل تشخیص است که برای مالک یا دارنده آن، منافع اقتصادی و ارزش قابل اندازهگیری ایجاد میکند. این منافع اقتصادی ناشی از کنترل و استفاده انحصاری از نرمافزار است و میتواند شامل درآمدزایی مستقیم (مانند فروش لایسنس)، کاهش هزینههای عملیاتی، بهبود فرایندها، افزایش کارایی، یا ایجاد مزیت رقابتی در بازار باشد.
طبقهبندی نرمافزار در دستهٔ داراییهای مبتنی بر فناوری
بر اساس استاندارد (IVS 210)، بند (20-3)، نرمافزارهای رایانهای بهعنوان بخشی از داراییهای نامشهود در طبقهبندی داراییهای مبتنی بر فناوری (طبقهٔ ث) قرار میگیرند. این طبقهبندی شامل انواع مختلف فناوری است که میتواند به صورت ثبتشده یا ثبتنشده باشد و موارد زیر را دربرگیرد:
- نرمافزارها و سیستمهای اطلاعاتی پردازش دادهها
- پایگاههای داده، الگوریتمها و مدلهای اختصاصی
- دستورالعملها و سیستمهای اجرایی و پردازش اطلاعاتی
این طبقهبندی مبنای دقیق و روشنی برای تحلیل، مقایسه و ارزشگذاری نرمافزار فراهم میکند.
شرط قابلیت تفکیک یا منشأ قراردادی برای شناسایی نرمافزار
مطابق با استاندارد بینالمللی (IVS 210)، بند (20-7)، نرمافزارهای رایانهای زمانی بهعنوان دارایی نامشهود قابل شناسایی و ارزشگذاری هستند که یکی از شرایط زیر را داشته باشند:
- قابلیت انتقال مستقل، فروش، اجاره یا لیسانسدهی به صورت مجزا داشته باشند (قابلیت تفکیکپذیری)
- منشأ آنها از یک قرارداد یا توافق معتبر و قابل اثبات باشد (مانند قراردادهای توسعه نرمافزار، خرید لایسنس یا قراردادهای لیسانسدهی)
در صورت فقدان این معیارهای اساسی، نرمافزار نمیتواند بهعنوان دارایی نامشهود قابل شناسایی و ارزشگذاری در نظر گرفته شود.
قابلیت ایجاد منافع اقتصادی و جریانهای نقدی
بر اساس استاندارد ارزشگذاری (IVS 210)، بند (60-6)، نرمافزارهای رایانهای باید قابلیت مستند ایجاد منافع اقتصادی مشخصی داشته باشند تا بهعنوان دارایی ارزشگذاریپذیر شناخته شوند. این منافع اقتصادی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- ایجاد جریان درآمدی مستقیم از طریق فروش لایسنس نرمافزار یا حق امتیاز
- صرفهجویی در هزینههای عملیاتی، بهبود بهرهوری و کارایی فرآیندهای سازمانی
- افزایش وفاداری مشتریان و ایجاد مزیت رقابتی برای شرکت در بازار
صرف وجود یا در اختیار داشتن نرمافزار، بدون داشتن این منافع اقتصادی مشخص و قابل اندازهگیری، نمیتواند مبنای شناسایی رسمی به عنوان دارایی نامشهود باشد.
وجود اسناد فنی و کنترل عملیاتی توسط مالک
طبق استاندارد (IVS 210)، بندهای (60-6 و 20-7)، نرمافزارهای رایانهای باید دارای اسناد فنی، مشخصات دقیق و ساختار اطلاعاتی قابل بهرهبرداری باشند. این مستندات شامل موارد زیر است:
- مستندات فنی و طراحی دقیق نرمافزار (نقشهها، معماری و کدهای منبع)
- وجود زیرساختهای نگهداری و توسعه نرمافزار
- محدودیتهای دسترسی برای کاربران یا اشخاص ثالث
- وجود حقوق قانونی و مجوزهای بهرهبرداری انحصاری توسط دارنده یا مالک نرمافزار
اگر چنین اسناد فنی و کنترلهای عملیاتی موجود نباشد، نرمافزار نمیتواند بهعنوان دارایی نامشهود معتبر و رسمی در فرآیند ارزشگذاری شناسایی شود.
شناسایی نرمافزار به عنوان دارایی نامشهود مستلزم رعایت دقیق الزامات استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210) است. یک نرمافزار تنها زمانی بهطور رسمی در فرآیند ارزشگذاری قابل شناسایی است که ویژگیهایی از جمله تفکیکپذیری، منشأ قراردادی، قابلیت ایجاد منافع اقتصادی و کنترل عملیاتی و فنی توسط مالک را داشته باشد. در نبود این معیارهای اساسی، ارزشگذار باید از شناسایی رسمی نرمافزار خودداری کرده و دلایل آن را به طور واضح و مستند در گزارش خود بیان نماید.
رعایت دقیق این استانداردها نهتنها اعتبار گزارشهای ارزشگذاری را افزایش میدهد، بلکه موجب جلوگیری از بروز مشکلات حقوقی و مالی برای سازمان و ارزشگذار خواهد شد.
برای دریافت خدمات تخصصی در حوزه ارزشگذاری داراییهای نامشهود، از صفحه اختصاصی این خدمت در رتیبا بازدید نمایید.
همچنین میتوانید مقاله راهنمای جامع ارزشگذاری داراییهای نامشهود را مطالعه نموده و با مبانی و استانداردهای ارزشگذرای این نوع داراییها آشنا شوید.
برای مشاهده سایر خدمات رتیبا در زمینه ارزیابی، ارزشگذاری و مشاوره سرمایهگذاری نیز، به صفحه اصلی وبسایت رتیبا مراجعه نمایید.