در هر طرح توجیهی حرفهای، ریسکهای قراردادی مانند فسخ، انحلال، نقض تعهد و خودداری از اجرا باید بهصورت نظاممند شناسایی شود و اثر آنها در برآوردهای مالی و برنامه اجرایی بازتاب یابد. همچنین تحلیل حساسیت و سناریوسازی برای سنجش پیامدها و طراحی راهکارهای کاهش و جبران ضروری است.
جایدهی ریسکهای فسخ و نقض در طرح توجیهی، هم یک الزام روششناختی برای واقعنمایی برآوردها است و هم ضرورتی برای راهبری تصمیمگیری و مذاکره قراردادی. با نگاه فرآیندی، ابتدا ماهیت ریسک و پیوند آن با بازار، تأمین، اجرا و مالی روشن میشود، سپس اثرات احتمالی بر زمانبندی، کیفیت و هزینهها ارزیابی و در مفروضات کلیدی طرح وارد میگردد.
ریسکهای ناشی از فسخ یا نقض در مطالعات امکانسنجی چگونه شناسایی شود؟
این ریسکها باید هم در ثبت ریسک و هم در بخشهای بازار، تأمین، اجرا و مالی بهصورت یکپارچه درج شود. برای هر ریسک، منشأ، محرکها، پیامد بر زمان و هزینه، تواتر و شدت، مسئول رسیدگی و اقدامات کاهنده تعیین میشود و با تحلیل حساسیت و سناریو آزموده میگردد. در عمل، شناسنامه ریسک از پیشنویس قراردادهای مهندسی و ساخت، خرید مواد و خدمات، فروش و توزیع، مجوزها و توافقهای تأمین مالی استخراج و سپس بر جریان نقدی، هزینههای سرمایهای و جاری و برنامه راهاندازی اثرگذاری آن بررسی میشود.
چه ریسکهای قراردادی باید در امکانسنجی اقتصادی پوشش داده شود؟
طیفی از ریسکهای حقوقی و اجرایی باید پوشش یابد؛ از جمله فسخ بهسبب قصور یا تغییر سیاست، نقض تعهدات مربوط به تحویل و کیفیت، تأخیر طرف مقابل، قوه قاهره، تغییر قانون، نقض حقوق مالکیت فکری، ناتوانی در پرداخت، و عدمانطباق با الزامات محیطزیستی و اجتماعی و الزامات کار و ایمنی. برای هر مورد، پیامدهای مالی و زمانی، سازوکار جبران و ترتیبات حل اختلاف پیشبینی میشود.
این ریسکها در مدل مالی طرح و افاِس چگونه اعمال میشود؟
آثار مالی ریسکهای قراردادی بهصورت ذخایر احتیاطی، مفروضات احتمالدار برای مخارج خاتمه و رسیدگی حقوقی، تعدیل هزینههای سرمایهای و جاری و بازنگری برنامه زمانی وارد مدل میشود و سپس با سنجش حساسیت و سناریو اعتبارسنجی میگردد. هزینههای پیشتولید و اجرا برای آزمونهای فنی، مشاوره حقوقی، بیمه و فرآیند مناقصه و قرارداد نیز بهطور شفاف پیشبینی و در نقدینگی و زمانبندی مخارج لحاظ میشود. سنجش بازدهی و ارزش اقتصادی با تأکید بر پایداری مفروضات انجام میگیرد.
آیا ماتریس تخصیص ریسک و نقاط انتقال ریسک باید در طرح بیاید؟
بله؛ ماتریس تخصیص ریسک میان کارفرما، پیمانکار و تأمینکنندگان و تعیین نقاط انتقال ریسک در تحویل کالا و خدمات ضروری است. قاعدههای تحویل بینالمللی و شیوههای تحویل مانند تحویل در محل فروشنده یا تحویل در محل پروژه باید بهروشنی درج و با برنامه تأمین، انبارش و بیمه همسو شود. این شفافیت، مبنای قیمتگذاری، برنامهریزی موجودی و مدیریت حوادث در مسیر حمل است.
چه فرضهای قراردادیِ حداقلی باید در افاِس مدل شود؟
دوره رفع نقص، مبالغ خاتمه، خسارتهای مرتبط با تأخیر، شاخصبندی یا بازنگری قیمت، تغییر کار، انواع بیمه، تضمینها، شیوه حل اختلاف و سازوکار رسیدگی به شکایات ذینفعان باید در مفروضات بیاید. همچنین تضمینهای حسنانجامکار و پیشپرداخت، ضمانت والد در صورت لزوم، و همسوسازی میان سازوکار حل اختلاف با نظام رسیدگی به شکایات پروژه بهطور صریح پیشبینی شود.
نسبت طرح توجیهی با ساختار حاکمیتی و تأمین مالی چیست؟
ریسکهای فسخ و نقض باید با ریسکهای حاکمیتی، نهادی، مالی و امانی تلفیق شود و در ساختار اجرا و پایش بازتاب یابد. نقش گروه مدیریت طرح، مشاور مستقل، حسابرس و ناظر ثالث بهطور روشن تعریف و دستورعملهای مالی و کنترلی و گزارشدهی دورهای تدوین شود تا انحرافها زودهنگام دیده و اصلاح گردد.
شاخصهای پایش و پاسخ ریسک پس از تأمین مالی کدام است؟
شاخصهای قراردادی مانند نرخ طرح دعوا و تغییر کار، میانگین زمان حل اختلاف و میزان استفاده از تضمینها، و شاخصهای اجرایی مانند پیشرفت برنامه، کیفیت تحویل و ایمنی باید تعریف شود. پایش این شاخصها با گزارشهای میدانی و دورسنجی، یادداشتهای مأموریت و راستیآزمایی شخص ثالث تکمیل میگردد تا روند پاسخ به ریسک بهصورت مستمر ارزیابی شود.
مثال فرضی از قیمتگذاری ریسک فسخ در طرح
میتوان یک سناریوی محافظهکارانه طراحی کرد که در آن برای قراردادهای حیاتی در دوره ساخت، ذخیرهای بابت هزینههای احتمالی خاتمه و ازسرگیری کار با پیمانکار جانشین در نظر گرفته شود و جریان نقدی بر پایه احتمال وقوع رویداد و پیامدهای اجرایی بازتنظیم گردد. در این رویکرد، بهجای تکیه بر عدد و فرمول، دامنههای کیفی کم، متوسط و زیاد برای پیامدها تعریف و در تحلیل حساسیت آزموده میشود تا نتیجه به زبان عملیاتی و قابل مذاکره ترجمه گردد.
خطاهای رایج و راهکارهای پیشگیرانه در پوشش ریسکهای قراردادی در افاِس چیست؟
حذف مفروضات قراردادی از مدل مالی، نادیدهگرفتن نقاط انتقال ریسک، کمبرآوردی نقدینگی و هزینههای پیشتولید، غفلت از الزامات محیطزیستی و اجتماعی و ضعف در پایش از خطاهای پرتکرار است. راهکارها شامل پیشبینی جزئیات جریان نقدی سالانه و ذخیره عدمقطعیت، تصریح قواعد تحویل و همسوسازی با لجستیک و بیمه، تلفیق الزامات محیطزیستی و اجتماعی و مشارکت ذینفعان در طراحی هزینهها و تعریف سناریوهای بدبینانه، میانه و خوشبینانه برای زمان و هزینه است.
نکات تکمیلی برای ارائه حرفهای در مطالعات امکانسنجی
مسیر فراخوان، ارزیابی، مذاکره و اعطای قراردادها بههمراه برآورد هزینههای پیشتولید و حقوقی تدوین شود. چارچوب حکمرانی اجرا شامل گروه مدیریت طرح، گزارشگری، حسابرسی مستقل و ناظر ثالث به روشنی بیان گردد. پیوندهای متقابل میان بازار، تأمین، فناوری و مالی حفظ شود تا انسجام تصمیمسازی و قابلیت دفاع طرح ارتقا یابد.
جمعبندی و نتیجهگیری
نتیجه آنکه ریسکهای فسخ و نقض باید صریح، عملیاتی و قابل پایش در طرح توجیهی گنجانده شود تا هم انتخاب و مذاکره قراردادی بهینه گردد و هم برآوردهای مالی واقعبینانه شود. شناسایی و ثبت ریسک با تعیین مسئول، محرک، پیامد و اقدام کاهنده انجام و با سناریوسازی و سنجش حساسیت اعتبارسنجی میشود. نقاط انتقال ریسک و ماتریس تخصیص میان طرفین روشن و قواعد تحویل و الزامات بیمه با زنجیره تأمین منطبق میگردد. مفروضات خاتمه و نقض در قالب ذخایر، هزینههای پیشتولید و بازنگری زمانبندی در مدل منعکس میشود. ریسکهای حاکمیتی، مالی و امانی با سازوکارهای نظارتی، حسابرسی، ناظر مستقل و رسیدگی به شکایات همسو میشوند و شاخصهای قراردادی و اجرایی برای پایش پس از تأمین مالی تعریف و پیگیری میگردد. با پرهیز از خطاهای پرتکرار و اجرای رویههای پیشنهادی، طرح از نظر ریسکهای قراردادی قابل اتکا و قابل دفاع خواهد بود.
برای آشنایی بیشتر با اصول نگارش طرح توجیهی، پیشنهاد میکنیم راهنمای جامع طرح توجیهی کسبوکار را مطالعه کنید.
همچنین برای سفارش طرح توجیهی (مطالعات امکانسنجی) و دریافت خدمات تخصصی در این زمینه، با تیم رتیبا در ارتباط باشید.