الگوریتمها بهعنوان یکی از داراییهای نامشهود در شرکتها و بهویژه در کسبوکارهای نوآور و فناورانه، در شرایط خاصی قابلیت شناسایی رسمی، ارزشگذاری و ثبت در صورتهای مالی را دارند. بهمنظور شناسایی الگوریتم بهعنوان یک دارایی نامشهود معتبر، ضروری است که این داراییها از نظر فنی، حقوقی و اقتصادی دارای ویژگیها و معیارهای مشخصی باشند. استاندارد حسابداری شماره ۱۷ نیز بهصراحت این الزامات را برای شناسایی و ارزشگذاری داراییهای نامشهود تعیین کرده است.
وجود مستندات فنی و قابلیت شناسایی مستقل الگوریتم
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۸: الگوریتمی بهعنوان دارایی نامشهود قابل شناسایی است که مستندات فنی دقیق و کاملی از نحوه طراحی، توسعه، آزمون و استقرار آن وجود داشته باشد. الگوریتمهای غیرمستند، مبهم، یا آنهایی که بهصورت ضمنی و غیررسمی توسعه یافتهاند، شرایط لازم برای شناسایی بهعنوان دارایی نامشهود را ندارند. برای مثال، الگوریتمی که مستندات فنی آن به صورت منظم و دقیق تهیه شده باشد، میتواند بهصورت مستقل از سایر اجزای کسبوکار ارزشگذاری و شناسایی شود.
قابلیت تفکیکپذیری یا انتقال مستقل الگوریتم
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۱۰-الف: الگوریتم باید قابلیت تفکیک از سایر اجزای کسبوکار را داشته باشد و بتوان آن را بهصورت مستقل به اشخاص ثالث انتقال داد یا تحت قرارداد لیسانس قرار داد. این ویژگی حتی اگر در حال حاضر مورد بهرهبرداری قرار نگیرد، شرط ضروری شناسایی رسمی آن بهعنوان دارایی نامشهود است. برای نمونه، الگوریتمی که بتوان حقوق استفاده یا لیسانس آن را به شرکت دیگری فروخت، بهراحتی قابل شناسایی بهعنوان دارایی نامشهود خواهد بود.
کنترل توسط واحد تجاری (شرکت یا استارتآپ)
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۱۷: واحد تجاری باید بهصورت قانونی یا عملی کنترل کامل بر الگوریتم را دارا باشد. این کنترل میتواند از طریق حقوق مالکیت فکری (ثبت اختراع)، قراردادهای استخدامی، قراردادهای محرمانگی (NDA) و یا سیاستهای داخلی شرکت اثبات گردد. در واقع، توانایی واحد تجاری برای استفاده و جلوگیری از دسترسی دیگران به الگوریتم، شرط لازم برای شناسایی آن به عنوان دارایی نامشهود است. به عنوان مثال، اگر شرکتی الگوریتم را از طریق قراردادهای استخدامی با کارمندان خود کنترل کند، بهوضوح واجد معیار کنترل حقوقی و عملی است.
توانایی ایجاد منافع اقتصادی آتی
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۱۳: الگوریتمی که میتواند به کاهش هزینهها، افزایش درآمد، بهبود تصمیمگیریها یا افزایش بهرهوری و کارایی شرکت منجر شود و قابلیت ایجاد منافع اقتصادی مستقیم یا غیرمستقیم در آینده داشته باشد، شرایط لازم برای شناسایی به عنوان دارایی نامشهود را دارد. به عنوان مثال، الگوریتمی که موجب کاهش قابلتوجه هزینههای عملیات یا افزایش چشمگیر درآمد فروش میشود، منافع اقتصادی روشنی دارد که آن را بهطور رسمی قابل شناسایی میکند.
قابلیت اندازهگیری بهای تمامشده بهصورت اتکاپذیر
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۱۲-ب: هزینههای صرفشده برای توسعه یا خرید الگوریتم باید بهطور دقیق و مستند قابل اندازهگیری باشند. این هزینهها میتواند شامل حقالزحمه برنامهنویسان، هزینههای تجهیزات، نرمافزارهای مورد استفاده، و هزینههای آزمون و بهینهسازی الگوریتم باشد. وجود مستندات معتبر برای این هزینهها جهت ثبت و ارائه در حسابها و ارزشگذاری دقیق الزامی است. مثلاً هزینههای انجامشده برای توسعه یک الگوریتم مالی میتواند بهصورت واضح و قابل اتکا اندازهگیری و مستندسازی شود.
قابلیت تفکیک از سرقفلی در فرآیند ترکیب تجاری
مطابق استاندارد حسابداری شماره ۱۷، بند ۲۷: در زمان ترکیب تجاری (نظیر ادغام یا خرید شرکت)، الگوریتمی که مستقل از سرقفلی کسبوکار شناسایی میشود، باید جداگانه به ارزش منصفانه در صورتهای مالی ثبت گردد. این اقدام حتی در صورتی که الگوریتم در دفاتر مالی پیش از این ترکیب تجاری ثبت نشده باشد، الزامی است. برای مثال، اگر در فرآیند ادغام دو شرکت فناوری، الگوریتم تحلیل داده بهصورت مستقل از سرقفلی قابل تفکیک باشد، باید بهطور مستقل شناسایی و ارزشگذاری شود.
برای شناسایی رسمی الگوریتمها به عنوان داراییهای نامشهود، رعایت همزمان تمام معیارهای فوق ضروری است. در شرایطی که الگوریتمها هر یک از این ویژگیها را نداشته باشند، ارزشگذار باید بهوضوح محدودیتها و ابهامات موجود را بیان کند و تحلیل حساسیت و یا سناریوهای جایگزین ارائه دهد. مستندسازی دقیق این معیارها به شفافیت گزارشهای ارزشگذاری الگوریتمها کمک کرده و پایهای محکم برای تصمیمات استراتژیک، حقوقی و مالی فراهم میکند.
برای دریافت خدمات تخصصی در حوزه ارزشگذاری داراییهای نامشهود، از صفحه اختصاصی این خدمت در رتیبا بازدید نمایید.
همچنین میتوانید مقاله راهنمای جامع ارزشگذاری داراییهای نامشهود را مطالعه نموده و با مبانی و استانداردهای ارزشگذرای این نوع داراییها آشنا شوید.
برای مشاهده سایر خدمات رتیبا در زمینه ارزیابی، ارزشگذاری و مشاوره سرمایهگذاری نیز، به صفحه اصلی وبسایت رتیبا مراجعه نمایید.