نرمافزارهای رایانهای به عنوان یکی از مهمترین داراییهای نامشهود، نقش کلیدی و حیاتی در کسبوکارها، سازمانها و صنایع مختلف ایفا میکنند. نرمافزارها به دلیل ماهیت منحصربهفرد، کاربرد گسترده و تأثیر مستقیم در ایجاد منافع اقتصادی و جریانهای درآمدی، نیازمند استفاده از رویکردها و روشهای استاندارد و مشخص در ارزشگذاری هستند. انتخاب صحیح رویکرد ارزشگذاری بر اساس نوع نرمافزار، کاربرد عملیاتی آن، مرحلهٔ توسعه و وجود بازار مرتبط، صورت میگیرد. در این مقاله به بررسی تفصیلی رویکردها و روشهای استاندارد و متداول برای ارزشگذاری نرمافزارهای رایانهای بر اساس استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210) میپردازیم.
رویکرد درآمدی: ارزشگذاری به روش سود مازاد (Excess Earnings Method)
مطابق با استاندارد بینالمللی ارزشگذاری (IVS 210)، بندهای (60-5 و 60-6)، زمانی که نرمافزار رایانهای منبع اصلی ایجاد درآمد یا جریانهای نقدی برای کسبوکار باشد، بهترین و مناسبترین رویکرد برای ارزشگذاری آن استفاده از روش سود مازاد است. این روش به این صورت عمل میکند که ابتدا کل سود ایجاد شده توسط کسبوکار شناسایی میشود، سپس سهم مشخصی از این سود که ناشی از نرمافزار است، پس از کسر بازده سایر داراییهای مکمل، محاسبه و به عنوان ارزش اقتصادی نرمافزار شناسایی میگردد.
موارد استفاده:
- نرمافزارهایی که منبع اصلی کسب درآمد هستند (مانند نرمافزارهای SaaS و فروش لایسنس).
- نرمافزارهایی که مستقیماً جریان نقدی قابل پیشبینی ایجاد میکنند.
رویکرد درآمدی: ارزشگذاری به روش صرف حق امتیاز (Relief-from-Royalty Method)
بر اساس استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210)، بندهای (60-6 و 60-18)، رویکرد صرف حق امتیاز، روشی مناسب برای ارزشگذاری نرمافزارهایی است که نمونههای مشابه آنها در بازار وجود دارد و امکان واگذاری حق استفاده (لایسنس) آنها نیز فراهم است. در این روش، فرض میشود که شرکت به جای در اختیار داشتن نرمافزار، ناگزیر است برای استفاده از نرمافزار مشابه، حق امتیاز به صاحب لیسانس پرداخت کند؛ بنابراین، صرفهجویی حاصل از عدم پرداخت این حق امتیاز، مبنای محاسبه ارزش نرمافزار خواهد بود.
موارد استفاده:
- نرمافزارهایی که به صورت گسترده در بازار لایسنسدهی میشوند (مانند نرمافزارهای CRM، ERP، سیستمهای مدیریت محتوا و غیره)
- نرمافزارهایی که در صورت نبود مالکیت، اجباراً باید از جایگزین مشابه آنها با پرداخت حق امتیاز استفاده شود.
رویکرد بازار: مقایسه با معاملات مشابه (Comparable Transactions)
مطابق با استاندارد بینالمللی ارزشگذاری (IVS 210)، بندهای (50-5 و 50-6)، در صورتی که دادههایی از معاملات مشابه در بازار موجود باشد، میتوان از رویکرد بازار برای ارزشگذاری نرمافزار استفاده نمود. در این روش، ارزشگذار با استفاده از قیمتها و ضرایب معاملاتی موجود در بازار، نرمافزار مدنظر را با نرمافزارهای مشابه از نظر عملکرد، کاربرد و بازار هدف مقایسه کرده و ارزش منصفانه آن را محاسبه میکند. البته در این رویکرد، لازم است تعدیلات کافی برای تفاوتهای موجود میان نرمافزارها (مانند قابلیتها، شرایط قراردادی و بازار هدف) صورت گیرد.
موارد استفاده:
- نرمافزارهایی که بازار فعال و معاملات قابل مقایسه دارند.
- نرمافزارهای عمومی و استانداردشده که مشابه آنها به صورت متداول در بازار خرید و فروش میشود.
رویکرد بها (هزینه): ارزشگذاری به روش بهای جایگزینی (Replacement Cost Method)
بر اساس استاندارد ارزشگذاری بینالمللی (IVS 210)، بندهای (70-1 و 70-3)، روش بهای جایگزینی زمانی به کار میرود که نرمافزار قابلیت فروش مستقیم نداشته باشد یا جریان درآمدی آن مشخص و قابل پیشبینی نباشد. در این روش، ارزش نرمافزار بر مبنای برآورد هزینههایی که برای توسعه مجدد، تست، پیادهسازی و راهاندازی نرمافزار مشابه صرف میشود، محاسبه میگردد. هزینههای جایگزینی شامل مواردی همچون هزینه برنامهنویسی، طراحی، آزمایش و پیادهسازی سیستم است.
موارد استفاده:
- نرمافزارهای اختصاصی و درونسازمانی (In-house) که معمولاً فروخته نمیشوند.
- نرمافزارهایی که هنوز به مرحله ایجاد درآمد نرسیدهاند یا درآمد مستقیم آنها قابل پیشبینی نیست.
تعدیلات هزینهای در رویکرد بها (Adjustments in Cost Approach)
مطابق با استاندارد (IVS 210)، بند (70-7)، در روش بهای جایگزینی لازم است هزینههای مربوط به ایجاد مجدد نرمافزار بهطور دقیق و جامع محاسبه شود. این هزینهها شامل:
- دستمزد تیم توسعهدهندگان و برنامهنویسان
- هزینههای آزمایش و کنترل کیفیت نرمافزار
- سربار مدیریتی و عملیاتی مرتبط با توسعه نرمافزار
- سود کارآفرینی (Entrepreneurial profit)
همچنین، در صورتی که نرمافزار دچار نابابی فنی یا اقتصادی شده باشد، باید تعدیلات کاهشی مناسب روی ارزش جایگزینی اعمال گردد.
انتخاب روش مناسب ارزشگذاری نرمافزارهای رایانهای وابسته به عواملی چون ماهیت کاربرد، نوع استفاده، قابلیت انتقال، سطح توسعهیافتگی و وجود بازار مشابه است. ارزشگذار موظف است در گزارش نهایی بهطور شفاف منطق انتخاب روش و مفروضات کلیدی استفادهشده را بهطور دقیق افشا نماید. رعایت استانداردهای ارزشگذاری بینالمللی، دقت و اعتبار گزارشهای ارزشگذاری نرمافزار را تضمین کرده و از بروز مشکلات حقوقی و مالی جلوگیری میکند.
برای دریافت خدمات تخصصی در حوزه ارزشگذاری داراییهای نامشهود، از صفحه اختصاصی این خدمت در رتیبا بازدید نمایید.
همچنین میتوانید مقاله راهنمای جامع ارزشگذاری داراییهای نامشهود را مطالعه نموده و با مبانی و استانداردهای ارزشگذرای این نوع داراییها آشنا شوید.
برای مشاهده سایر خدمات رتیبا در زمینه ارزیابی، ارزشگذاری و مشاوره سرمایهگذاری نیز، به صفحه اصلی وبسایت رتیبا مراجعه نمایید.